Stop Expansionism - Chống Bành Trướng

Những gì bắt đầu như một cuộc biểu tình kinh tế đã biến thành những người biểu tình hô vang tên của nhân vật đối lập Reza Pahlavi, thái tử Iran.

Người biểu tình tuần hành ở trung tâm Tehran, Iran, ngày 29 tháng 12 năm 2025. Ảnh: Hãng thông tấn Fars News Agency qua AP.

Bài viết của Shahrzad Ghanei|

Ngày 04 tháng 01 năm 2026

Những gì ban đầu bắt nguồn từ phản ứng trước tình trạng khó khăn kinh tế do lệnh trừng phạt và sự mất giá của đồng rial Iran đã biến thành các cuộc biểu tình quy mô lớn chống lại chế độ cầm quyền, với những lời kêu gọi lật đổ chính phủ Cộng hòa Hồi giáo.

Theo các nhà giám sát nhân quyền, chỉ trong khoảng một tuần, các cuộc biểu tình đã leo thang thành một trong những đợt bất ổn kéo dài và dai dẳng nhất mà Iran từng chứng kiến ​​trong những tháng gần đây.

Theo hãng tin của các nhà hoạt động nhân quyền, ít nhất 119 người đã bị bắt giữ, trong khi ít nhất 8 người thiệt mạng và 33 người khác bị thương kể từ khi các cuộc biểu tình bắt đầu. Các cuộc biểu tình đã lan rộng đến ít nhất 32 thành phố trên nhiều tỉnh thành.

1. Sự sụt giảm tiền tệ

Nguyên nhân trực tiếp dẫn đến tình trạng bất ổn là sự sụt giảm mạnh giá trị thị trường ngoại hối của Iran. Vào cuối tháng 12 năm 2025, đồng đô la Mỹ đã tăng trên thị trường tự do từ dưới 1 triệu rial lên khoảng 1,45 triệu rial, làm gia tăng lạm phát, gây bất ổn thị trường và làm trầm trọng thêm áp lực chi phí sinh hoạt đối với người dân Iran.

Giá thuê nhà tăng cao, thiếu hụt hàng hóa thiết yếu và mức lương không ổn định đã làm gia tăng sự bất mãn trong bối cảnh những khó khăn hàng ngày khi sống dưới sự cai trị độc đoán của chế độ Hồi giáo.

Tại nhiều thành phố, các cửa hàng đóng cửa, các cuộc đình công lan rộng cùng với các cuộc biểu tình trên đường phố, thu hút sinh viên, công nhân và chủ doanh nghiệp nhỏ.

Các tiểu thương tại khu chợ lịch sử của Tehran, nơi thường được xem là biểu tượng của sự tự tin về kinh tế, cho biết họ gặp khó khăn trong việc định giá từ sáng này sang sáng khác, vì sự biến động tiền tệ khiến việc bán hàng trở nên rủi ro.quảng cáo

Lực lượng an ninh đã phản ứng bằng các chiến thuật trấn áp đám đông, bao gồm sử dụng hơi cay và trong một số trường hợp, bắn thẳng vào người biểu tình, theo lời kể của nhân chứng và các video được chia sẻ trực tuyến. Khi các cuộc biểu tình leo thang, những lời than phiền về kinh tế dần biến thành khẩu hiệu chính trị.

2. Phản hồi của Chính phủ

Mặc dù tâm trạng trên đường phố đã thay đổi, chính phủ cho đến nay vẫn coi đây là vấn đề kinh tế. Chính quyền đã thay thế một số quan chức tài chính cấp cao và hứa hẹn sẽ thay đổi chính sách.

Trong khuôn khổ các bước cải cách này, Tổng thống Masoud Pezeshkian đã bổ nhiệm Abdolnaser Hemmati làm người đứng đầu Ngân hàng Trung ương. Ông Hemmati có liên hệ với những nỗ lực cải cách trước đó, nhưng trước đây đã bị cách chức sau khi các nghị sĩ cáo buộc ông gây ra vấn đề với tỷ giá hối đoái. Sự trở lại của ông đã làm dấy lên những căng thẳng chính trị mới và sự chỉ trích từ các thành viên cứng rắn trong quốc hội.

Một số nhà phân tích cho rằng chỉ thực hiện một vài thay đổi về lãnh đạo không thể giải quyết được cuộc khủng hoảng ở Iran. Nhà bình luận chính trị Saeed Bashirtash cho rằng những kỳ vọng xung quanh việc thay thế các quan chức kinh tế là không đúng chỗ.

Bộ trưởng Tài chính Cộng hòa Hồi giáo Iran (IRI) Abdolnaser Hemmati phát biểu trước các thành viên quốc hội tại Tehran, Iran, ngày 2 tháng 3 năm 2025. Tổng thống IRI Masoud Pezeshkian ngày 30 tháng 12 đã bổ nhiệm Abdolnaser Hemmati làm người đứng đầu Ngân hàng Trung ương. Ảnh: Atta Kenare/AFP via Getty Images

“Quan niệm cho rằng việc thay đổi thống đốc ngân hàng trung ương có thể giải quyết các vấn đề kinh tế của Iran là một ảo tưởng,” Bashirtash nói trong một cuộc phỏng vấn với ấn bản tiếng Ba Tư của tờ The Epoch Times, lập luận rằng cuộc khủng hoảng còn sâu xa hơn bất kỳ sự thay đổi chính sách đơn lẻ nào.

Những cuộc đua vào Hạ viện đáng chú ý nhất trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ năm 2026

3 vụ án quan trọng của Tòa án Tối cao cần theo dõi vào đầu năm 2026

Ông nói thêm: “Cộng hòa Hồi giáo về cơ bản đang mâu thuẫn với thế giới hiện đại. Sự phá sản của nó bắt nguồn từ hệ tư tưởng và khuôn khổ hiến pháp của nó.”

Theo Bashirtash, dư luận ở Iran đã chuyển sang quan điểm cho rằng cải cách từ bên trong hệ thống hiện tại là không còn khả thi.

“Ngay cả khi Tổng thống Pezeshkian muốn theo đuổi những cải cách thực sự, bản thân hệ thống cũng sẽ không cho phép điều đó,” ông nói.Ông Bashirtash cho rằng việc giải quyết các thách thức kinh tế và chính trị của Iran sẽ đòi hỏi một sự chuyển đổi toàn diện, bao gồm việc tái tham gia với cộng đồng quốc tế, chống tham nhũng có hệ thống, thiết lập một nền tư pháp độc lập, tách biệt tôn giáo khỏi nhà nước và đảm bảo tôn trọng quyền của công dân.

3. Bước ngoặt

Một số nhà phân tích cho rằng cuộc khủng hoảng kinh tế gây ra các cuộc biểu tình có liên quan đến những diễn biến khu vực và quốc tế gần đây. Arya Kangarloo, một nhà bình luận chính trị, cho biết

cuộc xung đột kéo dài 12 ngày giữa Iran và Israel hồi tháng 6 đánh dấu một bước ngoặt trong việc thể hiện sức mạnh của Cộng hòa Hồi giáo.

Ông Kangarloo cho rằng cuộc xung đột đã phơi bày điều mà ông mô tả là sự sụp đổ của các công cụ chiến lược cốt lõi của chế độ.

“Trong nhiều năm, Cộng hòa Hồi giáo Iran dựa vào hai trụ cột chính: chương trình hạt nhân và mạng lưới các lực lượng ủy nhiệm,” ông nói với tờ The Epoch Times.

Theo Kangarloo, các lực lượng ủy nhiệm này—bao gồm các nhóm khủng bố Hezbollah và Hamas, chế độ Assad ở Syria, các phần tử khủng bố Houthi ở Yemen và các lực lượng dân quân Iraq—được thành lập để gây áp lực lên Israel thông qua các cuộc tấn công phối hợp trên nhiều mặt trận. Ông nói rằng bằng cách làm suy yếu các nhóm này, Israel đã loại bỏ một trong những công cụ chiến lược chính của chế độ Hồi giáo.

Ông Kangarloo nói thêm rằng các cuộc tấn công của Israel bên trong lãnh thổ Iran, cùng với các cuộc tấn công trực tiếp của Mỹ vào ba địa điểm hạt nhân của Iran, đánh dấu một sự thay đổi lớn. Ông cho biết thêm rằng những hành động này đã phá vỡ hình ảnh của chế độ Iran như một cường quốc khu vực và đặt nước này vào vị thế chiến lược yếu kém.

Ông Kangarloo cũng đề cập đến những động thái gần đây của các nước châu Âu nhằm kích hoạt cơ chế “khôi phục trừng phạt”, theo đó sẽ khôi phục các giới hạn quốc tế đối với quan hệ kinh tế với Iran. Ông cho rằng tất cả những áp lực này đã đóng vai trò trực tiếp trong sự sụt giảm mạnh của đồng tiền Iran.

Người dân xem tỷ giá hối đoái được hiển thị trên bảng điện tử gắn trên cửa sổ một cửa hàng ở Quảng trường Ferdowsi, Tehran, Iran, ngày 28 tháng 9 năm 2025. Ảnh: Atta Kenare/AFP via Getty Images

“Khi đồng rial mất gần 8% giá trị chỉ trong một ngày, hoạt động kinh doanh bình thường không thể tiếp tục,” ông Kangarloo nói. “Chợ là trung tâm thương mại lớn nhất ở Iran. Khi các thương nhân không còn khả năng kinh doanh, họ đã chạm đến giới hạn của mình.”

Khi các cuộc biểu tình tiếp diễn suốt tuần, các khẩu hiệu rõ ràng đã vượt ra ngoài những yêu cầu kinh tế. Các video được chia sẻ trực tuyến cho thấy người biểu tình hô vang những khẩu hiệu như “cái chết cho nhà độc tài” và “Seyyed Ali sẽ bị lật đổ trong năm nay”, trực tiếp thách thức nền tảng của chế độ Hồi giáo. Seyyed Ali ở đây ám chỉ Lãnh đạo tối cao của Iran, Seyyed Ali Khamenei.

Đồng thời, nhiều người biểu tình đã hướng về quá khứ trước cách mạng của Iran. Tại các thành phố trên khắp đất nước, đám đông hô vang những khẩu hiệu như “Đây là trận chiến cuối cùng, Pahlavi sẽ trở lại” và “Reza Shah, cầu Chúa phù hộ cho linh hồn ông”.

Sự trở lại của những khẩu hiệu này một lần nữa thu hút sự chú ý vào Thái tử Iran Reza Pahlavi, người đã dành phần lớn cuộc đời sống lưu vong nhưng vẫn mang ý nghĩa biểu tượng mạnh mẽ đối với nhiều người trong nước.

(Trên) Người biểu tình tuần hành ở trung tâm Tehran, Iran, ngày 29 tháng 12 năm 2025. (Dưới cùng bên trái) Mảnh vỡ cháy rụi nằm giữa đường phố trong các cuộc biểu tình ở Hamedan, Iran, ngày 1 tháng 1 năm 2026. Các cuộc biểu tình nổ ra sau khi các chủ cửa hàng ở Chợ Lớn Tehran đóng cửa kinh doanh để phản đối sự sụt giảm mạnh của đồng tiền Iran và tình hình kinh tế ngày càng xấu đi. Các cuộc đụng độ đã được báo cáo ở một số tỉnh và nhiều người đã thiệt mạng trong bạo lực, theo các nguồn tin từ truyền thông Iran và các nhóm nhân quyền. (Dưới cùng bên phải) Một người biểu tình giơ dấu hiệu chiến thắng khi giao thông chậm lại trong các cuộc biểu tình ở Hamedan, Iran, ngày 1 tháng 1 năm 2026. Fars News Agency qua AP, Mobina/Middle East Images/AFP qua Getty Images

4. Thái tử lưu vong

Pahlavi sinh ra ở Tehran vào ngày 31 tháng 10 năm 1960. Ông là con trai cả của Mohammad Reza Shah Pahlavi, vị vua cuối cùng của Iran, và là cháu nội của Reza Shah Pahlavi, người sáng lập triều đại Pahlavi. Ông được phong làm thái tử trong lễ đăng quang của cha mình năm 1967 và trải qua thời thơ ấu trong cung điện hoàng gia.

Năm 1978, giữa lúc tình hình bất ổn ngày càng leo thang, ông rời Iran để huấn luyện trở thành phi công chiến đấu tại Hoa Kỳ. Vài tháng sau, cuộc cách mạng năm 1979 nổ ra, lật đổ chế độ quân chủ và buộc hoàng gia phải sống lưu vong.

Sau đó, Pahlavi hoàn thành khóa huấn luyện trong Không quân Hoa Kỳ và lấy bằng cử nhân khoa học chính trị, cuối cùng định cư gần Washington, nơi ông sống cùng vợ và ba cô con gái.

Trong nhiều thập kỷ qua, Pahlavi đã tìm cách định hình lại hình ảnh của mình như một người ủng hộ dân chủ và chính quyền thế tục, chứ không phải là người tranh giành ngai vàng. Ông đã nhiều lần kêu gọi một cuộc trưng cầu dân ý toàn quốc để người dân Iran có thể tự do quyết định hệ thống chính trị tương lai của đất nước.

Reza Pahlavi, lãnh đạo phe đối lập Iran và con trai của vị Shah cuối cùng của Iran, Mohammad Reza Pahlavi, tổ chức họp báo tại Paris vào ngày 23 tháng 6 năm 2025. Ảnh: Joel Saget/AFP via Getty Images.

Ông Pahlavi cho biết ông không coi mình là người cai trị nắm quyền lực vĩnh viễn, mà chỉ là một nhân vật tượng trưng cho một giai đoạn chuyển tiếp có thể xảy ra. Ông giải thích rằng vai trò của mình là giúp Iran vượt qua chế độ Cộng hòa Hồi giáo và hướng tới một hệ thống dân chủ thực sự.

Ông nhấn mạnh rằng sự lãnh đạo này chỉ là tạm thời, và sẽ được tiếp nối bằng một cuộc trưng cầu dân ý toàn quốc và việc chuyển giao quyền lực cho các thể chế do người dân Iran lựa chọn.

Trong những năm gần đây, Dự án Thịnh vượng Iran đã trở thành một yếu tố then chốt trong cương lĩnh chính trị của Pahlavi. Sáng kiến ​​này—được phát triển với sự hợp tác của Liên minh Quốc gia vì Dân chủ ở Iran và một mạng lưới các cố vấn kinh tế và pháp lý—được đưa ra như một lộ trình chuyển đổi cho một Iran hậu Cộng hòa Hồi giáo.

Tập trung vào ổn định kinh tế hơn là đề ra một hệ thống chính trị lâu dài, dự án nhấn mạnh các cải cách dựa trên thị trường, tính minh bạch của chính phủ, bảo vệ quyền sở hữu tư nhân, chống tham nhũng và tái hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu.Ông Pahlavi cho biết 

kế hoạch này nhằm ngăn chặn sự sụp đổ của nền kinh tế trong quá trình chuyển đổi chính trị và tạo niềm tin cho cả người dân Iran lẫn cộng đồng quốc tế rằng sự thay đổi chính trị sẽ không gây ra bất ổn lâu dài.

5. Di sản Pahlavi

Reza Shah Pahlavi, ông nội của Reza Pahlavi, đã thăng tiến trong quân đội vào những năm 1920 và được bầu làm Shah sau khi vị vua cuối cùng của triều đại Qajar bị phế truất. Trong thời gian trị vì, ông đã khởi xướng các chương trình hiện đại hóa lớn, bao gồm xây dựng cơ sở hạ tầng, cải cách giáo dục và giảm thiểu ảnh hưởng của nước ngoài.

Con trai ông, Mohammad Reza Shah, cai trị Iran từ năm 1941 đến năm 1979. Trong thời gian này, Iran chứng kiến ​​sự tăng trưởng kinh tế và phát triển công nghiệp nhanh chóng, tiếp cận rộng rãi hơn với giáo dục và chăm sóc sức khỏe, và những thay đổi xã hội, bao gồm việc trao quyền bầu cử và tham gia vào đời sống công cộng cho phụ nữ.

Đồng thời, chính phủ của ông thường xuyên bị các đối thủ trong nước và các nhà quan sát quốc tế chỉ trích vì hạn chế các đảng phái chính trị và đàn áp bất đồng chính kiến. Các nhóm nhân quyền cáo buộc lực lượng an ninh thực hiện các vụ bắt giữ tùy tiện, kiểm duyệt truyền thông và tra tấn các tù nhân chính trị. Những cáo buộc này sau đó trở thành một phần quan trọng của câu chuyện cách mạng, đặt ra câu hỏi về tính hợp pháp của chế độ quân chủ.

Trong chính sách đối ngoại, Iran dưới thời Mohammad Reza Shah đã trở thành đồng minh thân cận của Hoa Kỳ và là một phần quan trọng trong các kế hoạch an ninh của phương Tây ở Trung Đông.

(Từ trái sang phải) Quốc vương Iran Mohammad Reza, Tổng thống Mỹ John F. Kennedy và Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Robert McNamara trong Phòng Nội các của Nhà Trắng năm 1962. Dưới thời Mohammad Reza Shah, Iran trở thành đồng minh thân cận của Hoa Kỳ và là một phần quan trọng trong các kế hoạch an ninh của phương Tây ở Trung Đông. Ảnh: Robert LeRoy Knudsen/Public Domain

Với sự hỗ trợ từ Hoa Kỳ, Mohammad Reza Shah đã sử dụng sức mạnh kinh tế và quân sự của Iran để bảo vệ Vịnh Ba Tư, các cơ sở dầu mỏ và các tuyến đường vận chuyển, đồng thời hạn chế sự lan rộng của chủ nghĩa cộng sản trong cuộc đối đầu Chiến tranh Lạnh với khối Xô Viết.

Mặc dù có quan hệ mật thiết với phương Tây, Shah cũng cố gắng duy trì sự cân bằng trong khu vực. Vào những năm 1960, ông hướng tới quan hệ tốt hơn với Liên Xô và mở rộng hợp tác kinh tế và kỹ thuật, đồng thời vẫn giữ mối quan hệ chặt chẽ với các nước Ả Rập bảo thủ.

Đồng thời, Iran trở thành đối tác chiến lược quan trọng nhất của Israel trong khu vực. Iran thường được gọi là “cảnh sát vùng Vịnh Ba Tư”, với vai trò ngăn chặn ảnh hưởng của chủ nghĩa cộng sản và hỗ trợ ổn định, không chỉ ở Trung Đông mà còn ở một số khu vực của châu Phi.

Tuy nhiên, trong nước, tư tưởng Mác-xít ngày càng trở nên phổ biến. Các nhóm cánh tả, đặc biệt là Đảng Tudeh của Iran và sau này là các phong trào sinh viên cấp tiến, phát triển mạnh mẽ trong các trường đại học, giới văn hóa và giới trí thức.

Họ truyền bá tuyên truyền tư tưởng, tuyển mộ sinh viên, và trong một số trường hợp, sử dụng bạo lực. Các nhóm này đã thực hiện các vụ cướp ngân hàng, đánh bom và tấn công vào các mục tiêu nhà nước và tư nhân trong cuộc đấu tranh chống lại chế độ quân chủ.

Vào cuối những năm 1960 và đầu những năm 1970, tư tưởng Mác-xít bắt đầu hòa trộn nhiều hơn với chủ nghĩa Hồi giáo chính trị cực đoan. Những ý tưởng như chống chủ nghĩa đế quốc, công bằng xã hội và phản đối chủ nghĩa tư bản được giải thích bằng ngôn ngữ tôn giáo mà nhiều người có thể hiểu và ủng hộ.

Ruhollah Khomeini, người sáng lập Cộng hòa Hồi giáo Iran, công khai bác bỏ chủ nghĩa Mác nhưng đã sử dụng các chủ đề của nó và thể hiện chúng trong khuôn khổ Hồi giáo Shia nhằm đoàn kết các nhóm đối lập.

Sự pha trộn các ý tưởng này đã dẫn đến cuộc Cách mạng Iran năm 1979. Ngay sau cuộc cách mạng, các nhóm sinh viên cánh tả đã chiếm giữ Đại sứ quán Mỹ tại Tehran, bắt giữ các nhà ngoại giao Mỹ làm con tin và yêu cầu trả tự do cho nhà vua từ Hoa Kỳ, nơi ông đang được điều trị y tế. Ban đầu, các nhóm này đoàn kết chống lại nhà vua nhưng sau đó nhanh chóng chia rẽ, khi chính phủ Hồi giáo mới bắt đầu đàn áp các đồng minh cánh tả trước đây của mình.

Việc người dân tại Đại học Tehran, Iran, dỡ bỏ tượng Shah. Các nhóm cánh tả trong nước đã thực hiện các vụ cướp ngân hàng, đánh bom và tấn công vào các mục tiêu nhà nước và tư nhân trong cuộc đấu tranh chống lại chế độ quân chủ. (Ảnh thuộc phạm vi công cộng)

Trong các cuộc biểu tình gần đây, ngày càng nhiều người hô vang tên Reza Pahlavi – nhiều người biểu tình trong và ngoài Iran hiện coi ông là một nhân vật thống nhất và là biểu tượng của một kỷ nguyên chính trị mới.

Tổng thống Donald Trump mới đây đã cảnh báo trên mạng xã hội rằng bất kỳ hành động sử dụng đạn thật nào chống lại người biểu tình sẽ dẫn đến việc Mỹ ủng hộ người dân Iran.

Nhìn chung, sự hồi sinh của các biểu tượng quân chủ trên đường phố, việc vạch ra kế hoạch chuyển đổi hậu chế độ và những lời cảnh báo ngày càng rõ ràng từ nước ngoài đã làm dấy lên nhận định rằng Iran có thể đang bước vào một giai đoạn quyết định, một giai đoạn có thể đánh dấu sự khởi đầu cho sự kết thúc của Cộng hòa Hồi giáo Iran.

The Epoch Times